EkoYapı Dergisi - Ekolojik Yapılar ve Yerleşim Dergisi

Doğanın Değerini Ölçmek Mümkün mü?

Aslı Fırat, Çevre Dostu Yeşil Binalar Derneği, Çevre Yüksek Mühendisi

Bir ülkenin enerji talebi, nüfus, ekonomik kalkınma, sanayileşme, şehirleşme ve teknolojik ilerleme gibi birçok sosyo-ekonomik faktöre bağlıdır. Enerji sektöründe temel amaç, ülkenin yerli kaynaklarını kullanarak enerji talebini karşılamaktır. Böylece enerji sektörü, ülke kalkınmasında itici güç olur.

Enerji sektörünün ana konularından biri elektrik üretimidir ve elektrik üretiminde çevresel faktörler giderek artan bir önem kazanmaktadır. Elektrik üretimi çevreyi ve insanları etkileyen kirliliğin ana kaynaklarından biri olduğu için bu kirliliğin kontrol edilmesi kaçınılmazdır. Çevresel etkileri ekonomik yönden değerlendirirken dışsal maliyet kavramını ele almak gerekir.

Dışsal maliyet kavramında bir tesisin veya bir faaliyetin etkileri için maddi değer belirlenir. Bir grup insanın faaliyetleri başka bir grubu etkiliyorsa ve bu etkiler telafi edilemiyorsa dışsal maliyet (harici maliyet) ortaya çıkar (Avrupa Komisyonu 2005). Etkileri değerlendirmek, farklı teknolojilerin, faaliyetlerin,tesislerin sosyal/çevresel performansını

doğrudan karşılaştırılmasına imkân verir. Ekonomik yaklaşımla çevresel/sosyal performansları karşılaştırılır. Dışsal maliyet hesaplama ve karşılaştırma yöntemi her sektör için uygulanabilir. Enerjinin dışsal maliyetini hesaplamak oldukça zor ve karmaşıktır; çünkü hesaplama yapılırken atmosferik modelleme, meteorolojik veri, farklı etkikategorileri,

farklı teknolojiler, kaynaklar vb. gibi pek çok konu dikkate alınmalıdır. Örneğin; bir elektrik santralinin işletimi sırasında yayılan kirleticilerin kısa ve uzun vadede pek çok etkisi vardır ve bu etkiler ekosistemin dengesini değiştirir. Oluşan zararlar dışsal etki olarak adlandırılır ve bu etkilerin her birinin maliyeti değerlendirilerek dışsal maliyet elde edilir.

Dışsal maliyetleri uygulamaya almak için çeşitli yöntemler vardır. Bu yöntemlerden biri, farklı yakıtlar ve teknolojilerin dışsal maliyetlerine göre eko-vergi uygulanmasıdır. Örneğin yürürlükte olan karbon dioksit (CO2) vergisi insan aktivitelerinden kaynaklanan karbon salımını kontrol etmek amacı ile belirlenen bir vergidir. CO2 salımını azaltmak amacı ile Toronto’da düzenlenen konferans AB ülkeleri için CO2 salımına sınırlama getirmek açısından ilham kaynağı olmuştur. Belirlenen hedefe ulaşmak için AB Komisyonu CO2 /enerji vergisi olarak bilinen verginin bütün üye ülkelerde uygulanmasını teklif etmiştir. Verginin uygulanması birlik genelinde gerçekleşememiştir; ancak çevre bilincinin gelişmiş olduğu ülkeler bu vergi sistemini uygulamaya başlamışlardır. Verginin amacı; çevreye zarar veren enerji türlerinin daha özenli kullanılmasını sağlamaktır. Vergi hâlihazırda var olan enerji vergilerine ilavedir. Karbon Borsası ise Kyoto Protokolü’nün getirdiği bir kavram olmakla birlikte; özünde İngilizce “tradable permits” olarak bilinen ve ABD’ de 1975 yılından beri hava kirliliği ile mücadelede kullanılan bir araçtır.

Türkiye koşullarına daha uygun bir yöntem olan dışsal maliyet hesaplamalarını en aza indirmek amacıyla eski teknolojiler yerine yeni ve çevre dostu teknolojiler kullanılması da başka bir etki analiz yöntemidir. Ayrıca, yeşil satın alma, yaşam döngüsü analizi, temiz üretim gibi bazı değerlendirme yöntemleri de kullanılmaktadır.

Başka bir yöntem ise fayda/maliyet analizleri ile dışsal maliyetleri belirlemektir. Bu yöntem çevresel zarar- fayda karşılaştırılmasını baz alır (Avrupa Komisyonu 2005).

Peki, dışsal maliyet nasıl hesaplanır? Dışsal maliyeti hesaplamada en yaygın kullanılan yaklaşım etki analizidir. Aşağıda ayrıntılı bir şekilde elektrik üretiminden kaynaklanan dışsal maliyet hesaplama yöntemi örnek olarak verilmiştir. Proje kapsamında geliştirilen EcoSenseWeb entegre bir bilgisayar programı olup etki analizi yaklaşımıyla elektrik üretiminin çevresel etki değerlendirmesiyle birlikte dışsal maliyetlerini hesaplamaktadır.

Şekil 1'de gösterildiği gibi, etki analizi ile salımlardan fiyatlandırmaya kadar giden yol takip edilerek çevresel fayda ve maliyetler belirlenir. Dışsal maliyetler, çoğu durumda araziye bağlı olarak değişir. Benzer yol takip edilerek marjinal maliyetler de hesaplanabilir. Her durumda, bir referans senaryoya ve bir durum senaryosuna ihtiyaç vardır. Referans ve durum senaryosu arasındaki hava kalitesi farkı ve etki analizi ile fiziksel özellikler ortaya çıkar. Etki analiziyle birincil ve ikincil kirleticilerin (partikül, ozon, nitrat, sülfat vb) insan sağlığı, bitki örtüsü, tarım ürünlerine olan zararı değerlendirilir. Son adımda ise bu zararlar maddi olarak değerlendirilir. Bitki örtüsü üzerindeki etkilerde zararları ölçmek için piyasa fiyatları kullanılır. İnsan sağlığı gibi piyasa dışı konularda ise zararları ölçmek için ödeme isteği yaklaşımından yararlanılır. Asit yağmuru ve küresel ısınma gibi belirsizliklerin büyük olduğu durumlarda ekosistem üzerindeki zarar, durumdan kaçınma maliyeti ile hesaplanır (Avrupa Komisyonu, 2005).

Şekil 2’de EcoSenseWeb programının genel yapısı gösterilmiştir. Bu programda havadaki kirleticiler, ağır metaller, sera gazları, radyo nüklitler girdi olarak verilmektedir. Girdilerin sebep olduğu etkiler farklı kategorilerde değerlendirilir. Bu kategorilerden bazıları; insan sağlığı, ürün verimi, biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliği ve yapı malzemelerinde aşınmadır. Kullanıcının sisteme yüklediği teknik verileri kullanarak EcoSenseWeb etki değerlendirme prosedürünü yönetir. Meteoroloji verileri gibi diğer veriler ise sistem tarafından uygulanır ve bu durum sistemin tercih edilme oranını arttırırken sistemin esnekliğini de sınırlar.

Her ne kadar insan sağlığı, tarım ürünleri ve bitkilerin maruz kalacağı etkilere değer biçerek bir anlamda doğaya ve insan sağlığına değer biçmek, çoğu zaman gerçekçi gelmese de farklı yöntemlerin ve teknolojilerin etkilerini karşılaştırmada etki analizleri ve dışsal maliyetler yol gösterici olmaktadır. Avrupa Birliği 6. Çerçeve Programı projelerinden biri olan CASES projesi kapsamında, farklı ülkelerden paydaşların katılımıyla enerjinin dışsal maliyeti hesaplanmıştır. Projeye 25 Avrupa ülkesine ilave olarak Bulgaristan, Türkiye, Brezilya, Hindistan ve Çin katılmış ve her ülke için enerji üretim maliyetinin yanı sıra dışsal maliyeti de hesaplanmıştır.

CASES projesinin sonuçları:

- Paydaş ülkelerin, 2030 yılı enerji senaryolarını belirlerken farklı enerji kaynakları için dışsal maliyet ve yatırım maliyeti hesaplandı.

- Enerjinin etkin kullanımı için yöntemler değerlendirilirken enerjinin toplam maliyeti belirlendi. Böylece her ülke için enerji kaynağına bağlı olarak dışsal maliyet hesaplandı.

- Enerji sektöründe üreticilere, kullanıcılara ve ilgili bakanlıklara araştırmaların sonuçları sunuldu.

Almanya’da elektrik üretiminin dışsal maliyeti:

Dışsal maliyetlerin hesaplanması ile sosyal ve ekonomik boyutlar dengelenerek çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması amaçlanır. Strateji uzmanları karar verme sürecinde alternatif yöntemleri değerlendirirken dışsal maliyetleri de dikkate almalıdır.

Etki analizi ile stratejik hedeflerin uygulamada karşılaşılabilecek olası risklerin, bu hedefe ulaşmada izlenebilecek alternatif yöntemlerin, uygulama sonucunda ortaya çıkacak muhtemel etkilerin tek bir çerçevede ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu açıdan etki analizi, doğru kararı alma sürecinde yararlanılacak bir kaynak olarak görülmelidir. Kurumlar arası koordinasyonun ve strateji tutarlılığının oluşması durumda hem sürdürülebilir bir çevre, hem enerjide arz güvenliği sağlanabileceği gibi yerli enerji kaynaklarının etkin bir şekilde kullanılabileceği de görülecektir.

KAYNAKÇA

  1. Avrupa Komisyonu (2005).
  2. Externe – Enerjinin Dışsal Maliyeti – 2005 Metodolojisi. Avrupa Birliği Resmi Yayınlar Ofisi, Lüksemburg. www.externe.info
  3. Fırat, A., Friedrich, R. (2008). Türkiye’de Elektrik Üretiminin Dışsal Maliyeti, Almanya
  4. IER (2007). EcoSenseWeb V1.2 Arazi Odaklı Dışsal Maliyet Hesaplamasında Araçlar ve Kullanım Kılavuzu. IER, Almanya
  5. TEPAV (2008) Sivil Toplum Diyaloğu Avrupa Bilgi Köprüleri Programı, Ankara
  6. www.iso.org.tr


Yorum yaz...

Teşekkür ederiz. Yorumunuz onaylandıktan sonra yayınlanacaktır.
Üzgünüm. Yorumunuz gönderilemedi. Lütfen tekrar deneyin.
  • (Yayınlanmayacak)