Araçlar durmaksızın dönüyor. Kavşağın ortasında bir çeşme var; herkes görüyor ama kimse ulaşamıyor. Geçici kamusal mekan mimarisi, kentsel alanlarda yeni bir etkileşim yaratıyor. Plaza Salón, İspanya’nın Logroño kentinin merkezinde, trafiğin diktasıyla çerçevelenmiş bir yarım daire. Bu çeşmenin son on yıllarını büyük olasılıkla kimse hatırlamıyor; ne zaman son kez birisi önünde durdu, ne zaman son kez suyu dinledi? 2025 yılında, Concéntrico Uluslararası Mimarlık ve Tasarım Festivali kapsamında Cenevreli mimar Leopold Banchini o çeşmenin üzerine ahşap duvarlar dikti, buhar odaları ve soyunma kabinleri ekledi ve kavşağın ortasını bir halk hamamına dönüştürdü. Round About Baths, geçici kamusal mekan mimarisinin son yılların en kışkırtıcı ve en çok konuşulan örneklerinden biri.

Kavşak: Kentin Erişilmez Boşluğu

Geçici kamusal mekan mimarisinin en güçlü örnekleri, çoğunlukla kimsenin “burası bir mekan olabilir” demediği yerlerde ortaya çıkar. Kavşaklar tam da böyle yerler: kentin her noktasından görünen ama hiçbir noktasından erişilemeyen, araç trafiğinin dikte ettiği dairesel boşluklar. Çeşmeler, heykeller ya da ağaçlarla süslenen bu adacıklar, yayaların ayak basamadığı dekoratif parçalara dönüşmüş durumda.

Leopold Banchini, bu durumu kelimenin tam anlamıyla “hack’liyor”: kentsel altyapıyı ele geçirerek, araç odaklı bir çevreyi insan odaklı bir deneyime çeviriyor. Kentin onu yaşayanlara ait olduğunun bir hatırlatması. Geçici kamusal mekan mimarisinde bu tür “kentsel hack” stratejileri, kalıcı yapılar inşa etmekten çok daha hızlı ve etkili biçimde kamusal algıyı dönüştürebiliyor.

Tasarım: Ahşap Duvarlar, Buhar Odası, Soğuk Su Havuzu

Round About Baths, standart bir ahşap çerçeve konstrüksiyonu üzerine kesilmemiş ahşap panellerle kaplanmış yüksek çevre duvarlarından oluşuyor. Bu duvarlar iki işlevi aynı anda yerine getiriyor: dışarıdan görsel mahremiyet sağlıyor ve yapının kavşak içindeki sınırlarını belirgin biçimde çiziyor. Yüksek ve kapalı duvarlar, trafiğin ortasında mahrem ve samimi bir atmosfer yaratıyor.

Mevcut çeşme havuzu, açık hava ortak hamamına dönüştürülmüş. Çeşmenin su dolu havzası doğrudan soğuk su banyosu olarak kullanılıyor. Yanına eklenen kapalı hacimler soyunma kabinleri ve buhar odası barındırıyor. Festival süresince ziyaretçiler 45 dakikalık seanslara ücretsiz olarak rezervasyon yapabiliyor; tek koşul kendi havlularını getirmeleri ve mayo giymeleri.

Geçici kamusal mekan mimarisinde bu denli minimal bir müdahaleyle bu kadar güçlü bir deneyim yaratmak, projenin en çarpıcı özelliği. Ne pahalı malzemeler, ne karmaşık strüktürler, ne de sofistike teknolojiler var. Sadece ahşap, su ve buhar.

Tarihsel Referans: 19. Yüzyılın Halk Hamamları

Projenin kavramsal temeli yalnızca kentsel aktivizm değil; derin bir tarihsel referansa da yaslanıyor. 19. yüzyılda Avrupa genelinde halk hamamları, işçi sınıfının hijyene erişimini sağlamak amacıyla sosyal politikanın ayrılmaz bir parçası olarak inşa edilmişti. Bu kamusal yapılar, yalnızca yıkanma mekanları değil; toplumsal eşitliğin ve kamusal sağlığın fiziksel ifadeleriydi.

20. yüzyılın ikinci yarısında bu hamamların büyük bölümü kapandı; yerlerini özel spa’lar ve ticari wellness merkezleri aldı. Metalocus’un ifadesiyle Round About Baths, “kamusal hamamın kapanan kapılarının özel ve ticari wellness merkezleriyle değiştirilmesine” karşı bir yanıt. Geçici kamusal mekan mimarisi burada yalnızca bir mekan üretmekle kalmıyor, kaybedilmiş bir kamusal pratiği geri çağırıyor.

Leopold Banchini: Kentsel Altyapıyı Şiirleştiren Mimar

Cenevreli Leopold Banchini (d. 1981), EPFL mezunu ve 2017’den bu yana kendi stüdyosunu yöneten bir mimar. Portföyü, Bahreyn’deki tekstil fabrikasından Avustralya’da bir dere üzerindeki ahşap kulübeye, İsviçre’de demiryolu kenarındaki kazıklı eve kadar uzanıyor. Bu projelerin ortak noktası, yerin kendisini ve mevcut koşulları tasarımın çıkış noktası olarak almak.

Round About Baths, EUmies Awards adaylığına değer görüldü. Proje aynı zamanda World Architects tarafından “Haftanın Yapısı” olarak seçildi. Geçici kamusal mekan mimarisinin bu denli prestijli platformlarda tanınması, projenin salt bir festival enstalasyonu olmaktan çok daha fazlasını temsil ettiğini gösteriyor.

Festival Sonrası Ne Olur?

Geçici kamusal mekan mimarisinde en az tartışılan ama en kritik soru, yapının kaldırıldıktan sonra ne olduğudur. Round About Baths bu soruya baştan yanıt veriyor: ahşap paneller festival için kesilmemiş, yani standart boyutlarında kullanılmış. Afasia Archzine’in aktardığına göre paneller festivalden sonra ikinci bir yaşam buluyor; başka projelerde yeniden kullanılmak üzere ayrılıyor. Çeşmenin kendisi ise “işe yaramazlığına geri dönüyor, geride yalnızca anılar ve kamusal mekanın ne olabileceğine dair yeni vizyonlar bırakarak.”

Bu döngüsel malzeme stratejisi, geçici kamusal mekan mimarisini tek seferlik bir tüketim eyleminden çıkarıp sürdürülebilir bir tasarım pratiğine dönüştürüyor.

Kavşakda Tatil Yapılabilir mi?

Round About Baths, geçici kamusal mekan mimarisinin en temel sorusunu en kışkırtıcı biçimde soruyor: kentin en erişilmez, en görmezden gelinen, en “işlevsiz” noktası bile bir kamusal deneyime dönüşebilir mi? Leopold Banchini’nin yanıtı ahşap paneller, buhar ve soğuk suyla örülmüş bir evet.

Festival bittiğinde ahşaplar söküldü, çeşme eski sessizliğine döndü, araçlar yeniden dönmeye başladı. Ama geride bir şey kaldı: o kavşağın ortasında, trafiğin sarsıntısı içinde, çıplak bedenlerin suda buluştuğu 45 dakikalık bir anın hafızası. Ve belki de geçici kamusal mekan mimarisinin en güçlü yanı tam da bu: kalıcı olmadığı için unutulmaz olması.