ANADOLU MİMARİSİNDEN İLHAM ALAN ARAŞTIRMA, AY’DA SÜRDÜRÜLEBİLİR YAŞAM ALANLARINI İNCELİYOR.
Mimar ve uzay mimarlığı araştırmacısı Ayşe Ören’in Anadolu’nun geleneksel yapı bilgisinden hareketle geliştirdiği MoonArch projesi, Kuala Lumpur’daki uluslararası uzay konferansında tanıtıldı. Ay’da uzun süreli insan yaşamına yönelik araştırma, yerel malzeme kullanımı, korunaklı yerleşim sistemleri ve mimarlığın kültürel boyutunu bir araya getiriyor.
Mimar, tasarımcı ve uzay mimarlığı araştırmacısı Ayşe Ören, 6–11 Kasım 2026 tarihlerinde Malezya’nın başkenti Kuala Lumpur’da düzenlenen 3. Uluslararası Uzayda Yaşam ve Kaynak Kullanımı Konferansı’na çevrim içi konuşmacı olarak katıldı. Ören, “MoonArch: Cultural and Technological Infrastructure for the Moon Habitat” başlıklı sunumunda, Ay’da yerel kaynaklardan yararlanarak uzun süreli insan yaşamını destekleyebilecek mimari sistemlere yönelik araştırmasını uluslararası bilim dünyasıyla paylaştı.
Ekim ayında Antalya’da gerçekleştirilen 77. Uluslararası Uzay Kongresi’nde (IAC 2026) de sunulan MoonArch, Anadolu’nun geleneksel mimari birikimini Ay’ın zorlu çevresel koşullarına uyarlamayı amaçlıyor. Proje, geçmişin yapı bilgisini güncel malzeme ve üretim teknolojileriyle yeniden değerlendirerek Dünya dışındaki yerleşimlerin nasıl tasarlanabileceğine ilişkin bir model öneriyor.
Anadolu’nun Mimari Mirasından Ay Yerleşimlerine
MoonArch’ın çıkış noktaları arasında Harran’ın konik kubbeli yapıları, Kapadokya’nın kaya oyma ve yer altı yerleşimleri ile kutup bölgelerindeki iglolar bulunuyor. Farklı coğrafyalarda iklim ve çevre koşullarına uyum sağlamak amacıyla geliştirilen bu yapı örnekleri, yerel malzemelerin kullanımı ve korunaklı mekân oluşturma ilkeleri üzerinden inceleniyor.
Ören, geleneksel yapı biçimlerini doğrudan Ay’a taşımak yerine, bu örneklerin ardındaki mimari düşünceyi yeni çevresel gereksinimlerle ilişkilendiriyor. Harran’ın kubbeli yapılarındaki mekânsal organizasyon, Kapadokya’nın doğal topografyayla bütünleşen yerleşimleri ve igloların yerel malzemelerle oluşturduğu koruyucu kabuklar, araştırmanın referansları arasında yer alıyor.
“Mimarinin döngüsel doğasına inanıyorum. Geçmişin bilgisini bugünün bilgi birikimine ekleyerek geleceği atmosfer dışı ortamlarda inşa edebiliriz.”
MoonArch’ın mimari yaklaşımında özellikle Kapadokya’nın kaya oyma yerleşimleri önemli bir yere sahip. Ören, 24 Ekim’de gerçekleştirdiği TEDx konuşmasında da değindiği bu ilişkiyi, yapıların mevcut topografyanın üzerine yerleştirilmesi yerine onun içine yerleşmesi düşüncesiyle açıklıyor.
“Topografyanın üzerine yerleşmek yerine topografyanın içine yerleşmek.”
Ören’in “negatif mimari” olarak tanımladığı bu yaklaşım, mimarlığın bulunduğu çevreyle kurduğu ilişkiyi yeniden ele alıyor. Yapının kendisini öne çıkarması yerine doğal morfolojiyle bütünleşmesi, MoonArch’ın yerleşim anlayışının temel ilkelerinden birini oluşturuyor.
Ay Toprağından Korunaklı Yaşam Alanlarına
MoonArch projesinin teknik yaklaşımı, Ay yüzeyinde bulunan ve regolit olarak adlandırılan gevşek kaya ve toprak benzeri malzemenin yapı üretiminde değerlendirilmesine dayanıyor.
Araştırmada regolit dolgulu yapı torbalarından oluşturulması önerilen koruyucu kabuk, geodezik destek sistemleri ve bağımsız basınçlı yaşam modülleriyle birlikte ele alınıyor. Ay yüzeyinin altında konumlandırılması öngörülen bu sistemle, Dünya’dan taşınması gereken yapı malzemelerinin azaltılması ve Ay’ın çevresel tehlikelerine karşı korunaklı yaşam alanları geliştirilmesi hedefleniyor.
Ören’in “Cosmic Egg – Kozmik Yumurta” kavramıyla açıkladığı sistemde insan, yaşam modülü, regolit kabuğu ve Ay’ın doğal topografyası birbirini çevreleyen katmanlar olarak düşünülüyor. Böylece yerleşimin koruyucu yapısı ile içinde bulunduğu jeolojik çevre arasında bütünleşik bir ilişki kurulması amaçlanıyor.
Proje, tekil bir barınak tasarımının ötesinde, zaman içinde genişleyebilen bir yerleşim organizasyonu da öneriyor. Ortak sosyal alanlar, özel yaşam birimleri ve bağlantı koridorları etrafında kümelenen modüller, uzun süreli Ay yaşamının mekânsal gereksinimlerine yönelik kavramsal bir model oluşturuyor.
Bu yaklaşımda fiziksel güvenliğin yanı sıra mahremiyet, sosyal etkileşim, psikolojik ihtiyaçlar ve mekânsal aidiyet de tasarımın parçası olarak değerlendiriliyor.
TEDx Sahnesinde İnsan Ölçeğinin Ötesinde Mimarlık
Ayşe Ören, MoonArch araştırmasının düşünsel arka planını 24 Ekim 2026 tarihinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen TEDxMuğla Fen Lisesi Youth etkinliğinde de ele aldı.
“Beyond Human Scale – İnsan Ölçeğinin Ötesinde” başlıklı konuşmasında “İnsanın fiziksel küçüklüğü ontolojik değerini belirler mi?” sorusundan hareket eden Ören, insanın evrendeki konumunu bilimsel keşifler, mimarlık tarihi ve zaman kavramı üzerinden değerlendirdi.
Kopernik’ten günümüz uzay teleskoplarına, piramitlerden modern mimarlığa ve uzay istasyonlarına uzanan anlatısında mimarlığı, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin fiziksel kaydı olarak tanımladı.
“1969’da Ay’a iniş bir keşifti; ama orada kalmak mimarlık meselesidir.”
Ören, bu sözleriyle bir gök cismine ulaşmak ile orada kalıcı yaşam kurmak arasındaki ayrıma dikkat çekti. Ona göre keşif, insanı yeni bir yere ulaştırırken mimarlık, o yerde yaşamın sürdürülmesini ve zaman içinde kültür oluşmasını mümkün kılıyor.
“Merak bizi keşfe götürür. Keşif bizi bir yere ulaştırır. Mimarlık ise orada kalmamızı ve köklenmemizi sağlar. O köklerde kültür oluşmaya başlar.”
Ay’ın insanlık tarihinde mitoloji, sanat, edebiyat ve takvimler aracılığıyla taşıdığı kültürel anlamlara da değinen Ören, gelecekte geliştirilecek Ay yerleşimlerinin bu birikimi göz ardı etmemesi gerektiğini vurguladı.
Hayatta Kalmaktan Yaşam Kültürüne
Kavramsal tasarım aşamasındaki MoonArch araştırması, regolit esaslı yapı sistemleri, koruyucu kabukların yapısal davranışı, modüler yerleşim organizasyonu ve uzun süreli uzay yaşamında insan faktörleri üzerine çalışmalarla gelişimini sürdürüyor.
Ören’in araştırmasında Ay’da yaşam, teknik barınma gereksinimlerinin yanı sıra insanın yeni bir çevreyle kuracağı sosyal ve kültürel ilişki üzerinden de ele alınıyor.
TEDx konuşmasının sonunda mimarlığın zamanla ilişkisine dikkat çeken Ören, insanın biyolojik yaşamı sınırlı olsa da düşüncelerinin, sanatının ve inşa ettiği eserlerin kendi zamanının ötesine geçebileceğini belirtti:
“İnsan ölümlüdür. Ama sanatı, düşünceleri ve inşa ettiği eserler kendi zamanının ötesine geçebilir. Mimarlık bu anlamda insanın vekilidir.”
Ören’in konuşmasını tamamladığı sözler, MoonArch’ın gelecekteki Ay yerleşimlerine yönelik araştırma yaklaşımını da ortaya koyuyor:
“İnsan, ulaştığı yer ile ulaşacağı yer arasında bir köprüdür. Uzay mimarlığı da bu köprünün bir sonraki ayağını inşa etme çabasıdır.”
